Illustrasjonsfoto

Jul i Stomlainde

Skrevet av Eivind Krokmo
30.12.2018 14:44 - OPPDATERT 30.12.2018 20:51

– Jul vart det med de bæste main kuinn skaff, både før folk og fe.

Stomlandet va et lite småbruk nesten øvst i Brygfjelldalen, uten de
bekvemmeligheitæ mainn i dag tar før selvfølgele. Stomlaindet e ikkje meir, men det
finnes eindå mange gode minnæ i oss som bodd der. Gode minnæ førdi vi ikkje kjent
tæl nån ainna verkeleheit. Dein store værden va så ueindele langt borte, ja, så fjærn
at vi knapt visst nåkæ om dein.

Der var det ogsæ jul før 70 år sian, med førberedels og selve julfeirengæ.
Det eg har minne a, va ho mor, egentle ho bæstæ, som ha ansvar før aille oppgavæ
mainn har på et lite gardsbruk. Der bodd hain Anders, ein kar som ikkje va som di
ainneran og va bortsætt te førpleineng og så va det lille meg, aildedomstrøstæ, som
ho mor kaillæ meg. Så va det av og tæl nån tante som kom heim te jul, men ikkje
bestaindi. Ho mor ha vørte ænkæ då eg va 3 år, mæn ho kjæmpæ før oss med det
ho kuinn skaff te vie i tellægg te det kreturan ga.

Det hære va i dein tidæ det ikkje va strøm, innlagt vatn og avløp og telefon. Data,
mobiltelefon og fjærnsyn ha vi ikkje hørt om eigong.

De sto en vekomfyr i det eine hjørne på kjøkkene. På dein kuinn main kok, steikje -på
platen og i steikovn og varm vatn. Varmeplaten besto a rengæ me førskjellig størrels
så det va mule å sætt førsjellige kaserollæ, painne, vafelkakjærn mv ne i så flamman
kom i direkte kontakt me dem.

Ein skummel jolkjeillar va de uinder kjøkengolve, me ei lukæ main åpnæ før å gang
ne kjeillartrøppæ. Det va kjøleskape i dein tiæ.

Jul vart det med de bæste main kuinn skaff, både før folk og fe.

Ho mor ha vøre i Kårjen å hainlæ nå ekstra gått te jul. De va lettvint no, sa di,
påstmain ha sekkeræ ei hyttæ på kasen på lastebiln me bænkæ og trøppa før å kom
seg opp. De kostæ 50 øre å va med biln på haindelstur, mæn så lættvijt ! Ha ho mor
rå, kjøft ho nå gått te kreturan og. Formjøl mått ho drag på ein kjelke nån huinner
meter ifra bilveien.

Førberedelse te jul besto a ruindvask, med tvogæ, skurekoste, heimkokæ såpæ av
talg og kaustisk soda, uten parfyme,selvfølgele.

Såpæ va normalt kokæ tile på hausten eitte salktengæ. Bære grisen vart slaktæ rett
puind jul.

Komfyrn sku svertes og det ga ei førferdele lokt i husan når dein ble varmæ opp
igjen. Julgardinan sku opp og jultre heintes i skojen.

Vatn og ved sku bæres inn og julmaten sku lages og heintes fram, før det mæste
lagæ heime. Det va sauruillæ, syltæflæsk, vainnkrenglæ, haverkjeks, krenel,
kromkakæ, kjøttkværngomat-gomat va eit feilles-navn på kaffebrø.

Om kveidan vart oljelampæ teint eitte sjømmingstimen, batteriradion med anode- og
katodebatteri, va påslien nå det va nå vekti å hør på. Det kuinn va nyheite,
ønskekonsert, vermeildeng og kanskje, barnetime ? Ho mor batt på såkkæ, høsæ
eiller vøttæ-eiller ho ståppæ nåkæ så va vørten lørvat-kansje brukæ ho sin Singer
symasjin før å sætt bøter på oppreven bokse? Ho satt ailler med heindern i fange-
nåkæ mått jærest bestaindig.

Ein dag før jul, kom hain onkel Jakob med eit stort jultre, ei gran toillæ. Dein ha nån
skavankæ så hain Jakob mått ta børvijnnæ å bør nån høl i stammen der de va minst kvest å sætt inn nån ækstra kvestæ såm førfina jultreet betraktele. No va det klart te
pyinteng.

På toillesmessdajen, eiller litjjulaften som nån sa, va de fram med baljæ, no sku det
baes te jul. Baljæ sto framom komfynr før at det ikkje sku bi kailt uinder bade. De
gjækk fort, litt hardheint mor, vaskæ bestemt og heimkokæsåpæ svei årntle i auan,
eittefølt av skrik og jammer ifå meg. Det mått vi tøl uten rett te å klag.

Ute va det sny og kaildt. Huse va laga a temmer og de va møse imeillæ stokkan.
Eillers ikkje nå isolering. Glasan va bære enkel mæn med språsse. Om vijtern rimæ
det på glase og av og tæl fraus det eit tjukt islag på dem. Det knakæ i snyen før
kvart skritt vi tok og det va beinkailt å gang på dass-som låg i einden av fjøsen. Der
vart det ikkje nå kosesetting-jær ærnan og spreng inn i varmen va taktikken.
Så bar det te sengs. Ke så sjedd me og i baljæ, va sjult før mennæ auæ !

Det heinnæ at maninn va otålmodi eitte å åpn julgavæ, men det fantes injen nåde
–veint te tiæ e der, va besjeen, sjøl tåræ verkæ ikkje.

Te sængs bar de, me tankæ og fantasiæ om julæ og gavan. Drømmæ mykje større
einn nån gave kuinn bi i verkeleheitæ.

Det va lunt på sængløfte, oppvarmæ a komfyrn igjønnæ ei lukæ i takje.
Sængbomstern va fyilt med høy og de låg en feill oppå bomstern.

Me eit tungt og vælfylt teppen oppå, vart det heitt nok te ei og natts sømn.
Så veintæ dein store åpenbaringæ då mainn flaug ne løftstrøppæ og for inn i stuæ
med stor fart-og der va det-jultreet ! Så fint med kule, norske flagg på snor, fauelæ
som va fæsta me ei klipæ satt høgt oppe i treeet, ulite ængelhår og glitter. Så va det
nån starinlys som ikkje va teint einno. Værden stoppæ opp i høve mett..bære sto å
beuindræ.

Det va pyntæ me nissæ, stjerne og starinlys. Det va dukæ me julmotiv. Men når eg
kom te sains å samleng, kjeint eg ke kailt de va.
Det vart ikkje fyræ i stuomn før te kveills.

Men lokta? Det va ei fresk og søtle lokt? Det stammæ fra æplen og appelsinan som
låg i ei skål på middagsbole. Fristæ te å prøvesmak, men frøkt før morhainda, vart
de med loktæ-ei lokt eg bære førbaint med jul.

Så va det vanle mårærutine me fjøssteill, silædrøpe teg meg og kattæ.

Kreturan fækk en god vesk med høy, og hønsan fækk nåkka mystisk mor ha koka
opp. Så bar ho mor vatten ifrå beikkjen te fjøsen og te å bruk i huse. Anders jækk
ruint på tune å speinnæ vækk sny, før mokæ, vil hain ikkje. Det gjækk hart utover
kalosjan.

Ho mor bar inn ved te jul, veskive der Anders ha fjærna børk og næver…men kleven,
nei, kliv mått ho mor jær sjøl

Det va separereng av mælkæ, rymen gjekk ein væg og blåmælkæ ein ainnæ væg.
Rymen sku brukes te moiltkræm på julaften og første juldag. Blåmælkæ, eiller
lættmælk di kaill det i dag, ha få bruksområdæ, men vart nøttæ i matlaging. De same
vart sjøre eitte at smøre va tatt ut a rymen.

På julaften måran kom gosakan te syne. Det va mat vi ailler såg eillers i åre. Radioen
vart slien på så vi kuinn hør på hainn Alf Prøysen sin barnetime.
Eg krydd ruindt på nyskuræ bolgolv med vesjive som bil og sjørpæ så stært før å
eittelegn billyd, at eg vart kyrstæ på, ikkje bære ein, men fleire gongæ.

Du værden så seint tidæ jækk…værdens lengste dag. Det vart lyst og det mørtnæ
ijen- så var det lagæ kveikje og stuomn vart eindele teint.

Eitte ei heil eviheit vart stæ varm, næssen, væggan va kaill.

Vi slapp inn. Ho mor ha pyitæ bolet og middagjen vart sætt på bole. Starinlysan på
jultreet og eillers va teint-før eit syn før så gluintauæ ! Ei ny eviheit ! Var vi ailler ferdi
tæl å åpn pakkan ? Jækk ifå bole og ruillæ meg på divan, nær på å sprekk a
speinning.

Mor sang om gammalnissen som satt på låven å va svang, men injen kom me graut
te hain . Det va så oreættferdi og sørgele at tåran trillæ på meg.
Kuinn nissen verkele ha det så trasi nå vi ha det så goidt ?

Truidd ikkje det va saint da mor role og sindi sa at no kuinn vi åpn pakkan. Tolæ
næsten ikkje å tru det..haul eg feil ? Nei, det va saint.

Fengeran for i stor fart over pakkan før å kjeinn om di va hal eiller blaut ! Det va flæst
blaute. Gavan mått va nøtti og dækk et behov mainn ha. Mæn det va ei hal pakke-og
dein va te meg. Småfengeran krøkt seg ijønæ paperet og de vart flærra a ! Fram kom
de en grøn lekebil lagæ a metall…og me ei lang snor me ei klipæ på og ei sveiv ?

Det va en fjærnstyrt bil…ha ailler sijtt det før ! Det va fra ho tante Ruth som ha fløttæ
sørover, sa di. Før et viduinder ! Aille di anider gavan vart glømt og nån vart ikkje
åpnæ. No kuinn eg kjør me en fjærnstyrt bil og kuinn læt vesjiven ligg i mak-de vanle
bilan.

Ho mor fækk en duk me mykje grekkel på-ikkje sekker på ke de sku førestill ? Eg ha
jo biln å de krævd fuill oppmerksomheit.

Før nån løkkele stuinde før en liten gluint. Julæ va nå eg ailler minnes å ha opplevd
før. Før en luksus ! Halpakke, æpelæ, appelsin og mykje mat eg ailler ha sijt før !
Starinlys og mykje julstas. Så satt aille ned å pratæ i skjenn fra oljelampæ og
starinlysan. Di pratæ i lag, mæns auan menna datt att heilt utmattæ av aill juleløkkæ i
Stomlainde- det va ei go jul i egentle meining, spesielt før de ikkje va kje jul aille
dagan i åre på deinn tiæ.

Vi må ailler gløm at de e mange nissæ så ikkje har det lik goitt så oss nå vi et våres
julmat no i 2018.

GOD JUL

Debatt
Rana No oppfordrer leserne til saklig debatt!
Tenk over hva man skriver og vis hensyn. Kommentarfeltet overvåkes av våre moderatorer. Grove overtredelser av normal debattskikk kan straffes med utestengelse.